ارزشیابی کلاسی

هدف نهایی در هر دورۀ آموزشی، دستیابی دانش‌آموز به درک کاملی از مفاهیم آموزشیِ آن دوره است. بنابراین یکی از وظایف اصلی معلم این است که دائما میزان یادگیری دانش‌آموز را محک بزند، بازخوردهای لازم را به او بدهد و در صورت نیاز، روش و سرعت تدریس خود را تغییر دهد. ما در این مقاله به بررسی روش‌های رایج ارزیابی دانش‌آموزان در مراحل مختلف آموزش پرداخته‌ایم و برای هر روش نکاتی را ارائه کرده‌ایم. پس تا پایان این مقاله با ما همراه باشید.

مراحل ارزیابی دانش‌آموز در کلاس 

ارزیابی‌های کلاسی تنها به برگزاری امتحان در پایان یک دوره محدود نمی‌شوند. بلکه معلم، در مراحل مختلف آموزش، چه در کلاس‌های حضوری و چه در کلاس‌های آنلاین، باید از روش‌های متنوع و مؤثری برای تخمین و بررسی سطح دانش‌آموز و میزان یادگیری او استفاده کند. به طور کلی مراحل مختلف ارزیابی دانش‌آموز را می‌توان به چهار دسته تقسیم کرد.

  • ارزیابی دانش‌آموز در ابتدای جلسۀ اول
  • ارزیابی دانش‌آموز در ابتدای جلسات بعدی
  • ارزیابی در حین تدریس
  • ارزیابی در پایان هر جلسه

ارزیابی دانش‌آموز در ابتدای جلسۀ اول

یکی از مهم‌ترین کارهایی که یک معلم خصوصی حرفه‌ای در اولین جلسه و قبل از شروع فرآیند تدریس انجام می‌دهد بررسی وضعیت فعلی دانش‌آموز و سطح اطلاعات او است. ارزیابی سطحِ فعلیِ دانش‌آموز به معلم کمک می‌کند تا نقاط قوت، ضعف و بدفهمی‌های دانش‌آموز را درک کند و برنامه‌ریزی واقع‌بینانه‌ای برای پیشبرد جلسات در نظر بگیرد.

روش‌های مختلفی برای تعیین سطح دانش‌آموز و ارزیابی اطلاعات قبلی او در جلسۀ اول وجود دارد. برخی از این روش‌ها مستقیم هستند مانند آزمونک‌ها و نقشه‌های مفهومی (Concept Maps)، و برخی روش‌ها غیرمستقیم هستند مانند مشاهدۀ برگه‌ها و آزمون‌های کلاسی، دریافت گزارش از خود دانش‌آموز و غیره. در این قسمت به چند مورد از روش‌های ارزیابی دانش‌آموز در ابتدای کلاس اشاره می‌کنیم.

ارزیابی 37
مراحل ارزیابی عبارتند از ارزیابی در ابتدای هر جلسه، در حین تدریس و در پایان هر جلسه

۱. استفاده از آزمونک‌ها

یکی از رایج‌ترین روش‌های ارزیابی دانش‌آموز این است که آزمونکی شامل چند سوال، همراه خود داشته باشید. این آزمونک‌ها باید به گونه‌ای طراحی شوند که میزان آمادگی دانش‌آموز و نقاط ضعف او را برای معلم مشخص کنند و تخمینی از سرعت مورد نیاز برای تدریس به معلم ارائه دهند.

نکات مهمی که در این روش لازم است در نظر بگیرید:

  • از این آزمونک تنها برای به دست آوردن شناخت کافی از دانش‌‌آموز استفاده کنید و هرگز به آن نمره ندهید.
  • تعداد سوالات بیشتر از ۳ یا ۴ سوال نباشد.
  • قبل از آزمون، دانش‌آموز را متقاعد کنید که تنها هدف از این آزمون، بررسی نقاط قوت و ضعف او است و نمره‌ای به آن تعلق نمی‌گیرد.

۲. بررسی برگه‌های امتحانیِ دانش‌آموز

یکی دیگر از روش‌های رایجی که بسیاری از اساتید برای تعیین سطح دانش‌آموز در جلسۀ اول مورد استفاده قرار می‌دهند بررسی برگه‌های امتحانات دانش‌آموز در طول ترم است. معمولا اساتید حرفه‌ای و با تجربه با نگاهی گذرا به این برگه‌ها می‌توانند نقاط قوت و ضعف دانش‌آموز را تا حد زیادی شناسایی کنند.

نکات مهمی که در این روش لازم است در نظر بگیرید:

  • اگر شاگرد یا والدین تمایلی به نشان دادن برگه‌های امتحانی نداشتند این موضوع را بپذیرید و از روش دیگری برای تعیین سطح دانش‌آموز استفاده کنید.
  • در مقابل نمرات پایین یا اشتباهات عجیب دانش‌آموز واکنش منفی نشان ندهید.
  • در صورتی که دانش‌آموز برگه‌های امتحانی خود را در اختیار شما قرار داد، تنها بر اساس یک امتحان قضاوت نکنید و تا حد امکان تمام برگه‌ها را به دقت بررسی کنید.

۳. دریافت گزارش از دانش‌آموز یا والدین

یکی دیگر از روش‌های ارزیابی وضعیت دانش‌آموز در ابتدای جلسۀ اول دریافت گزارش از خود دانش‌آموز یا والدین او است. در این روش معلم از دانش‌آموز یا والدین می‌خواهد گزارشی از وضعیت خود ارائه دهد و مشخص کند روی چه درس‌ها یا موضوعاتی تسلط کامل دارد و نقاط ضعف او مربوط به چه قسمت‌هایی می‌شود. این روش غالبا برای دانش‌آموزانی به کار می‌رود که سطح بالاتری دارند و روی نقاط قوت و ضعف خود اشراف دارند.

۴. طرح چند پرسش کلی

برخی از اساتید با طرح چند سؤال کلی و ساده در سطوح مختلف، به صورت شفاهی یا کتبی، و حل و بررسی آن همراه با شاگرد، متوجه نقاط ضعف و قدرت او می‌شوند. توجه داشته باشید که در این روش، از تمرینات آسان شروع کنید و به سمت تمرینات پیچیده‌تر بروید.

در مورد دانش‌آموزانی که سطح بالاتری دارند یا تیزهوش هستند، دقت داشته باشید که طرح سوالات بسیار ساده در ابتدای کار، ممکن است دید منفی نسبت به شما و توانایی‌هایتان ایجاد کند. طرح سوالات بسیار سخت برای دانش‌آموزان ضعیف نیز می‌تواند چنین تاثیری داشته باشد. بنابراین ضمن رعایت ترتیب سوالات از آسان به سخت، لازم است برای انتخاب سوالات، سطح دانش‌آموز را نیز در نظر بگیرید.

بیشتر بخوانید: معرفی کتاب سؤالات اساسی | جی مک تای و گرنت ویگنز

نکاتی که بهتر است در ارزیابی‌های جلسۀ اول در نظر داشته باشید

  • تا حد امکان سعی کنید مدت زمان ارزیابی اولیۀ دانش‌آموز بیشتر از ۲۰ دقیقه نشود.
  • بهتر است مدت زمانی را که به تعیین سطح دانش‌آموز می‌پردازید جزو زمان کلاس حساب نکنید.
  • برای ارزیابی دانش‌آموز نیازی نیست که فقط و فقط از یک روش استفاده کنید. بلکه می‌توان از ترکیبی از این روش‌ها استفاده کرد.

ارزیابی 38
در صورت عدم تمایل دانش‌آموز برای نشان دادن برگه‌های امتحانی، هرگز به او اصرار نکنید

ارزیابی دانش آموز در ابتدای هر جلسه

از جلسۀ دوم به بعد، معلم باید در ابتدای جلسه و قبل از شروع درس جدید، وضعیت دانش‌آموز را در مدت زمان کوتاهی مورد ارزیابی قرار دهد. برای این منظور می‌توانید از یک یا چند روش زیر استفاده کنید.

  1. تکالیفی را که دانش‌آموز در طی هفته گذشته انجام داده است بررسی کنید، نقاط ضعف و قوت او را مشخص کرده و بازخوردهای لازم و دقیقی را به دانش‌آموز بدهید.
  2. در رابطه با مفاهیم درس جلسۀ گذشته چند سوال مطرح کنید.
  3. در صورت نیاز، با همراهی دانش‌آموز، مروری کلی روی مطالب درس گذشته داشته باشید.
  4. از دانش‌آموز بخواهید خلاصه‌ای از درس جلسۀ گذشته یا نکاتی را که آموخته و نکاتی را که نیاز به یادگیری بیشتر دارد، برای شما بازگو کند.
  5. قبل از شروع درس جدید، یک نمای کلی از مطالبی که قرار است تدریس کنید به دانش‌آموز نشان دهید تا با مفاهیم کلیدی درسِ آن جلسه آشنا شود.

ارزیابی دانش‌آموز در حین تدریس

ارزیابی در حین تدریس، مجموعه‌ فعالیت‌هایی هستند که معلم برای گرفتن بازخورد سریع از دانش‌آموز مورد استفاده قرار می‌دهد. گرفتن بازخورد در حین تدریس، به معلم کمک می‌کند تا متوجه شود آیا یادگیری در دانش آموز در حال رخ دادن است؟ آیا روش مورد استفاده، روش مناسبی است؟ آیا نیاز است که سرعت تدریس بیشتر یا کمتر شود؟

  1. دائما حالات چهره و رفتار دانش‌آموز را زیر نظر داشته باشید. این کار به شما کمک می‌کند تا تشخیص دهید آیا دانش‌آموز مطلب را به خوبی متوجه شده است؟ آیا احساس سردرگمی دارد؟ در چه مواقعی خسته است و نیاز به استراحت دارد؟
  2. بعد از آموزش هر مبحث یا نکته‌، از دانش‌آموز سوال کنید که آیا به طور کامل متوجه موضوع شده است یا خیر. در صورتی که جواب منفی بود، مجددا به روش دیگری برای او توضیح دهید. در صورتی که جواب مثبت بود از او بخواهید یک بار به زبان خودش آن نکته را برای شما بازگو کند.
  3. بعد از آموزش کامل یک مطلب، حتما برای او یک یا چند نمونه سوال حل کنید. سپس چند سوال را نیز در اختیار او قرار دهید. سوال اول را می‌توانید با مشارکت یکدیگر حل کنید. اما از او بخواهید سوال‌های بعدی را به تنهایی حل کند تا بتوانید میزان یادگیری و نقاط ضعف او را بررسی کنید.
  4. بعد از آموزش یک مطلب، در موضوعات بعدی کلاس، حتما از آن مطلب استفاده کنید تا ببینید آیا دانش‌آموز می‌تواند موضوعی را که دقایقی پیش آموخته است در مطلب جدید مورد استفاده قرار دهد یا خیر.

ارزیابی 39
برای ارزیابی دانش‌آموز، به جای تکیه بر یک روش، می‌توان از ترکیبی از روش‌ها استفاده کرد

ارزیابی دانش‌آموز در پایان هر جلسه

در پایان هر جلسه معلم باید بررسی کند که آیا به اهداف مورد نظر برای آن جلسه رسیده است؟ آیا یادگیری در دانش‌آموز به درستی اتفاق افتاده است؟ برای این کار با توجه به شرایط کلاس می‌توانید از یک یا چند روش‌ زیر استفاده کنید.

۱. مرور مطالب

پس از اتمام کلاس، یک بار تمام نکات مهمی را که طی آن جلسه به دانش‌آموز ارائه داده‌اید، بیان کنید. در صورت امکان این مطالب را به صورت تیتروار در تایم‌شیت یا در دفترچه یادداشت دانش‌آموز ثبت کنید.

۲. خلاصه سازی و جمع بندی

بعد از مرور نکات مهم، از دانش‌آموز بخواهید آموخته‌های خود را جمع‌بندی کند و خلاصه‌ای از آنچه را که یاد گرفته است، برای شما بیان کند. در همان حین که دانش‌آموز خلاصه‌ای از مطالب را بیان می‌کند شما نیز به او کمک کنید تا موارد بیشتری را به خاطر بیاورد و با طرح سوالاتی، متوجه نقاط ضعف یا قوت او بشوید.

۳. شناخت نقاط مبهم در ذهن دانش‌آموز

از دانش‌اموزتان بپرسید که آیا در درس امروز مطلب یا مطالبی وجود داشت که هنوز آن را به خوبی یاد نگرفته است یا نیاز به توضیح بیشتر داشته باشد؟ آیا سوالی هست که تمایل داشته باشد از شما بپرسد؟ این نکات را هم برای خودتان و هم در دفتر دانش‌آموز یادداشت کنید تا در جلسۀ بعدی روی آن‌ها بیشتر کار کنید.

بیشتر بخوانید: تکنیک‌های سوال پرسیدن به منظور بحث و کفتگو با دانش‌آموز

۴. ارائۀ برنامۀ جلسۀ آینده

در پایان هر جلسه، دانش‌آموز را برای جلسۀ بعدی آماده کنید. به او بگویید که در جلسۀ بعدی قرار است چه کارهایی انجام شود و چه مطالبی را به او آموزش خواهید داد.

۵. کوییز در پایان هر جلسه

در صورت امکان در پایان هر جلسه یک کوییز برای دانش‌آموز در نظر بگیرید. در اینجا هم تاکید می‌کنیم که از این کوییزها صرفا برای شناخت نقاط قوت و ضعف دانش‌آموز استفاده کنید نه برای نمره دادن.

۶. مشخص کردن چند تکلیف برای جلسۀ بعد

در انتهای هر جلسه، برای ارزیابی دقیق‌تر وضعیت دانش‌آموز و فراهم کردن فرصت تمرین بیشتر برای او، لازم است که تکالیفی را برای او مشخص کنید. اما در مشخص کردن تکالیف لازم این نکات مهم را در نظر بگیرید:

۶.۱. تکالیف باید با هدف شاگرد از گرفتن معلم خصوصی، متناسب باشند. قبل از هر چیز به یاد بیاورید که دانش‌آموز به چه منظوری درخواست کلاس خصوصی کرده است؟ برای امتحانات کلاسی؟ تقویت پایۀ درسی؟ کنکور؟ یا امتحانات نهایی؟ از خودتان سوال کنید که آیا این تکالیف، دانش‌اموز را به هدف مورد نظرش می‌رساند؟ با حل این تکالیف انتظار دارم دانش‌آموز چه نکته‌ یا نکاتی را فرا بگیرد؟

۶.۲. حجم تکالیف متانسب با وقت دانش‌آموز در نظر گرفته شوند. زیرا دانش‌آموز علاوه بر تکالیف کلاس خصوصی، باید به سایر درس‌ها و تکالیف مدرسه نیز رسیدگی کند. بنابراین اگر تکالیف بیش از حد زیاد باشند دانش‌آموز را دچار استرس خواهد کرد و حتی ممکن است از ادامۀ کلاس منصرف شود.

۶.۳. هیچ جلسه‌ای را بدون ارائۀ تکلیف رها نکنید. برخی والدین به شدت به این نکته اهمیت می‌دهند که آیا معلم خصوصی فرزندشان به اندازۀ کافی تکلیف و تمرین برای او مشخص می‌کند یا خیر. اگر تکلیفی به دانش‌آموز ندهید یا تکالیف بسیار کم باشند، علاوه بر اینکه نمی‌توانید وضعیت دانش‌آموز را به درستی ارزیابی کنید، باعث نارضایتی والدین نیز خواهید شد.

۶.۴. در طی هفته، با دانش‌آموز در ارتباط باشید تا سوالات ضروری خود را در مورد تمرینات و تکالیف بپرسد. البته پیشنهاد می‌کنیم برای این کار زمان مشخصی را در نظر بگیرید و به دانش‌آموز اعلام کنید. زیرا در بسیاری از موارد اگر قانونی برای دانش‌آموز مشخص نکرده باشید ممکن است در هر زمان و شرایطی با شما تماس بگیرند و یا پیام بگذارند و در صورتی که شما نتوانید به تماس آن‌ها پاسخ دهید تاثیر منفی در ذهن آن‌ها باقی می‌گذارید.

۶.۵. هیچ تکلیفی را بدون بررسی کردن رها نکنید. در ابتدای جلسۀ بعد حتما تکالیف دانش‌آموز را بررسی کنید و به او بازخوردهای لازم را بدهید.

۶.۶. با توجه به سطح علمی دانش‌آموز و نوع مدرسه‌ای که در آن تحصیل می‌کند، از سطوح دشواری متنوع برای تکالیف استفاده کنید. یکی از حالت‌های پیشنهادی این است که ۵۰ درصد سوالات آسان، ۴۰ درصد متوسط و ۱۰ درصد سخت باشند. البته این نکته را در نظر داشته باشید که برای مثال، سوالات سختی که برای یک دانش‌آموز معمولی در نظر می‌گیرید با سوالات سختی که برای یک دانش‌آموز تیزهوش انتخاب می‌کنید باید متفاوت باشند.

۶.۷. از تکالیفی استفاده کنید که تمام نکات لازم برای حل آن را قبلا به دانش‌آموز آموزش داده باشید. اگر در تمرینی نکته‌ای هست که هنوز آن را تدریس نکرده‌اید، این تمرین را جزو تکالیف او قرار ندهید.

۶.۸. سعی کنید تکالیفی را در نظر بگیرید که پاسخ‌های آن‌ها به راحتی در دسترس دانش‌آموزان نباشد. برای مثال اگر تمام تمرینات و تکالیف را از کتاب درسی دانش‌آموز مشخص کنید، احتمال اینکه برای حل آن‌ها از راهنماهای آموزشی استفاده کند بسیار زیاد است. به این ترتیب نمی‌توانید وضعیت دانش‌آموز را به درستی ارزیابی کنید. بنابراین از ترکیبی از تکالیف داخل کتاب، نمونه سوالات امتحانی و تمریناتی که خودتان در دفتر نوشته‌اید استفاده کنید.

ارزیابی 40
از ارائۀ بازخوردهای کلی و مبهم به والدین در مورد وضعیت دانش‌آموز خودداری کنید

نکاتی مهم در مراحل مختلف ارزیابی دانش‌اموز 

  1. برای اینکه بتوانید ارزیابی درستی از میزان یادگیری دانش‌آموز داشته باشید لازم است برای هر دورۀ آموزشی، هر درس و هر جلسه، اهداف آموزشی، موضوعات مهم هر درس، مهارت‌هایی را که دانش‌آموز باید به دست بیاورد، به طور دقیق و قابل اندازه‌گیری برای خودتان مشخص کرده باشید.
  2. با توجه به اینکه هر دانش‌آموز روحیات و ویژگی‌های شخصیتی خاص خود را دارد، از روش‌هایی برای ارزیابی او استفاده کنید که متناسب با شخصیت او باشند. برای مثال اگر دانش‌آموز با شنیدن نام آزمون مضطرب می‌شود بهتر است از کوییزهای پایان کلاس یا آزمون تعیین سطح در جلسۀ اول صرف نظر کنید.
  3. در ارزیابی‌هایی که به آن‌ها نمره می‌دهید، دانش‌آموز با استفاده از نمره متوجه سطح یادگیری خود می‌شود. اما در بقیه موارد، لازم است که معیارهای دقیقی را برای خودتان تعریف کنید تا بر اساس آن معیارها بتوانید بازخوردهای دقیقی را به او و والدینش ارائه دهید. برای مثال به جای بازخوردهای کلی و مبهم، مانند “بد نبود”، “بهتر از قبل بود”، “خیلی ضعیف بود” از جملات مستند و دقیق استفاده کنید. اگر معتقدید که عملکرد دانش‌آموز بهتر از جلسۀ قبل بود، لازم است دلیل آن را به طور کامل و دقیق برای دانش‌آموز و والدینش توضیح دهید.
  4. در مورد دانش‌آموز ضعیف یا متوسط، تنها به بیان سطح او اکتفا نکنید و همواره راهکارهایی را برای بهبود وضعیت او ارائه دهید.

بحث و مشارکت!
شما معمولا از روش‌هایی برای ارزیابی میزان یادگیری دانش‌آموز در مراحل مختلف تدریس استفاده می‌کنید؟
چه تجربیاتی در این زمینه دارید که شنیدن آن می‌تواند برای دیگر همکاران مفید باشد؟
لطفا نظرات خود را زیر همین پست با سایر همکاران به اشتراک بگذارید. 

منابع انگلیسی که می‌توانید استفاده کنید: prodigygame.com ،teachthought.com ،cmu.edu

2 دیدگاه ها

  1. سلام و عرض ادب.
    یکی از روش های من برای ارزیابی از دانش آموز این است که بعد از تدریس ، دانش آموز باید در انتهای دفترش بدون اینکه به جزوه مراجعه کند تمام آموخته های آن جلسه را به روی کاغذ منتقل کند.و با این روش هم من و هم دانش آموز متوجه خواهیم شد که در کدام قسمت از یادگیری درس مشکلی وجود داردو باهم برطرفش می کنیم.با تشکر

    ۱
    • سلام به شما سرکار خانم عباسی
      از اینکه تجربه خود را با ما به اشتراک گذاشتید متشکریم.
      سپاس از همراهی شما

      ۲

دیدگاه خود را در رابطه با این پست بیان کنید

لطفا دیدگاه خود را وارد کنید
لطفا نام خود را اینجا وارد کنید